In 1978 voorspelde auteur James Martin een wired society. Iedereen zou door massacommunicatiemiddelen met elkaar worden verbonden. In Nederland was toen nog niemand online. Nu gaat het hard: in vier jaar tijd is het veertig keer drukker geworden op het internet. Elke dag gaan er in Nederland grofweg een miljoen CD’tjes aan gegevens overheen, en het wordt meer. Desondanks is er nog van alles dat door internet eigenlijk overbodig is geworden: boeken, winkels, telefoons. Werk en levensstijl veranderen echter ingrijpend in deze eenentwintigste eeuw. Ingrijpender dan we ons realiseren.

“Informatie is het belangrijkste bestanddeel van onze sociale organisatie geworden.” Dat riep socioloog Manuel Castells al in de jaren 1980 en 1990. Volgens hem leven we nu definitief in een informatiesamenleving of netwerksamenleving. In dezelfde periode sprak de onbekendere econoom Jacques Attali van een nomadensamenleving. Voortaan zouden mobiele en flexibele eenlingen de economie draaiende houden. Filosoof Wilhelm Schmid zag dat ook. Hij noemde de nieuwe bellende en computerende mensen om zich heen e-nomaden. Dat zijn “levensvormen die met de hele wereld in contact staan terwijl zij haar doorkruisen.”

Wie zijn de e-nomaden, waar zitten ze en wat doen ze? “Spreek in een Amsterdams café maar een willekeurig persoon met een laptop aan”, aldus Mei Li Vos, voorzitter van het Alternatief Voor Vakbond. Zij komt op voor de belangen van freelancers. Schattingen naar het aantal e-nomaden (en zelfs naar het aantal freelancers) blijven nogal duister, ook al lijken het er steeds meer te worden in cafés en treinen. Vos: “Het CPB, SCP en CBS delen werkenden nog steeds in in hokjes van de industriële samenleving, terwijl we al lang in een post-industriële samenleving leven. Het is dus raar dat er nog steeds geen goed beeld is van het aantal freelancers en zelfstandigen, en al helemaal niet van wat ze doen en hoe ze werken.”

Behalve de toegenomen arbeidsparticipatie is er tussen 1994 en 2004 op het oog weinig veranderd aan de aanbodzijde van de arbeidsmarkt. Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau stijgt het aantal zelfstandigen in tien jaar evenredig aan het aantal mensen met een vast contract. Hun verhouding blijft een op zeven.

Raymond Spanjar, mede-oprichter van de website Hyves, ziet wel degelijk spectaculaire veranderingen. Binnen een jaar wist hij in Nederland achthonderdduizend (gratis) leden te werven. Hyves trekt bovendien dagelijks zóveel bezoekers, dat ze in de top-vijf van populairste websites staan, met hotmail en nu.nl. Op hyves.nl kun je jezelf aanmelden en in contact komen met ‘vrienden van vrienden’. Volgens Spanjar zit er een voyeuristisch aspect aan: “Veel gebruikers blijken uren langs gezichten te zappen. Maar interessanter is dat netwerken zichtbaar worden. De bekende theorie van six degrees of separation [wereldwijd kent iedereen elkaar via gemiddeld zes anderen] geldt in Nederland nog sterker. Bij Hyves blijkt iedereen in Nederland maar drie stappen van elkaar verwijderd te zijn. Ik denk dat we zelfs hard op weg zijn naar een twee-stappen-samenleving.”

Twee stappen en negen tijdzones van Spanjar legt Dirk Reynolds van Zwarm.com uit wat hij doet. “Wij bieden custom software en technologische strategieën aan. Bij Zwarm [Nederlands: zwerm] werken we per project in een andere samenstelling. Soms zelfs intercontinentaal, want er is toch geen kantoor. Het kantoor is virtueel. Ik kan volgende week in Mexico gaan wonen zonder dat de klant daar iets van merkt.” IT’er Reynolds begon zijn bestaan als e-nomade vier jaar geleden in Californië. Net als zijn partners gaf hij ronduit toe geen behoefte te hebben aan een kantooromgeving (en het heen en weer reizen) en trok zijn conclusies. Persoonlijk bevalt zijn leven hem prima. Het gebrek aan zekerheid van het werken op projectbasis was eerst wel wennen. “It used to freak me out. Maar mijn niveau van kennis en ervaring is uitstekend en dan heb je altijd werk. Waar je ook even aan moet wennen, is dat werk en vrije tijd meer door elkaar lopen.” Was Reynolds destijds nog een beetje pionier, nu is zijn manier van werken al veel gewoner. “De nieuwe generatie zal niet anders willen. Verzekeringsmaatschappijen in grote gebouwen zullen dan niet meer bestaan.”

Bas Vredeling (28), zelfstandig webdesigner, heeft nog wel eens de neiging om te solliciteren op een vaste baan. “Het is toch een onzeker bestaan. Maar na een paar kantoorbaantjes te hebben gehad, weet ik inmiddels wel dat ik me daar niet thuis voel. Op het moment leef ik van maand tot maand, zonder scheiding tussen arbeidstijd en vrije tijd. Ik richt me op het creatieve. Als ik binnenkort iets extra’s overhoud, ga ik op reis.” Volgens Vredeling is niet iedereen blij met de nomadensamenleving. “Jongeren hebben minder kansen en meer onzekerheid. Elke dag is er wel een vijftigplusser die zegt dat we (lees: jongeren) moeten concurreren met China. Veel van mijn vrienden zien kansen en verhuizen naar het buitenland, van New York tot Singapore, maar kansarme jongeren vallen steeds vaker buiten de boot.”