Aangenomen door nrc.next, maar (nog) niet gepubliceerd.

Schaken onder een boom, schaken in de bibliotheek en zelfs schaken tegen een computer: het is geschiedenis. Op het internet is een tegenstander van gelijke sterkte zo gevonden. Eindeloos doorspelen, een partijtje Lightning van een minuut en alles daar tussenin is mogelijk. Welke schaakwebsites zijn de moeite waard? En waar zijn de schaakcomputers gebleven?

De allereerste ‘schaakcomputer’ was spannend en zelfs mysterieus. Deze machine (‘de Turk’) werd in 1769 gebouwd in opdracht van Maria Theresia van Oostenrijk. Het was een kast met een schaaktafel erop, waaraan een als Turk uitziende pop de zetten uitvoerde. Men wekte de indruk dat de ruimte onder de tafel leeg was, maar in werkelijkheid zat er een kleine, sterke schaker in. Bedrog dus. De Turk was beroemd en maakte tournees door Europa en Amerika. Ondanks sterke vermoedens dat het een goocheltruc was, bleef het geheim ruim zestig jaar bewaard. Later is de Turk in vlammen opgegaan.

In de twintigste eeuw zag de eerste echte schaakcomputer het levenslicht. In 1996 was Gary Kasparov de eerste wereldkampioen schaken die een partij van een schaakcomputer verloor. Wel won hij de match tegen Deep Blue met 4-2. De populaire X3D Fritz speelde later twee matches gelijk tegen Kasparov. In 2005 was het definitief gedaan met de menselijke hegemonie in het schaakspel. Internationaal grootmeester en voormalig Brits kampioen Michael Adams verloor vijf van de zes partijen tegen schaakcomputer Hydra. Eén keer werd het remise. Tegen deze sterkste schaakcomputer aller tijden zijn amateur-schakers kansloos.

Schaakwebsites geven de amateurs weer hoop. Zowel fysiek als virtueel kan men de omstandigheden nu naar zijn hand zetten. De enige benodigdheden zijn immers een internetverbinding en een (bij voorkeur redelijk nieuwe) computer. Wat het virtuele betreft: het zoekwoord chess geeft 24,9 miljoen treffers op Google. Miljoenen vallen meteen af door irrelevantie (www.chess.nl), onbegrijpelijkheid (www.chesspro.ru), gebrekkige techniek (www.ajedrezdepunta.com.ar) of kosten (http://prosoft3d.com/chess). Goed functionerende, duidelijke en gratis schaakwebsites blijken dan toch niet in overvloed voorhanden te zijn. Het zijn er maar enkele.

Eén van de oudste en grootste schaakwebsites is de Free Internet Chess Server (FICS – zie inzet), met meer dan honderdvijftig duizend geregistreerde gebruikers. Deze afscheiding van de Internet Chess Club (die in 1995 commercieel werd) wordt gedraaid door vrijwilligers. Hoewel het allemaal perfect werkt, straalt de site het hobbyisme ook uit. Een DOS-venster op de achtergrond geeft allerlei boodschappen door (Illegal move, seeking 3 0 unrated suicide) en de schaakstukken lijken gefiguurzaagd. Gebruikers die zich registreren krijgen allerlei extra bevoegdheden, zoals deelname aan toernooien en het opslaan van gespeelde partijen ‘voor analyse’.

Schaken op het internet is ook leren schaken. Bij Play Chess kunnen partijen van anderen daarom live worden gevolgd. Omdat de sterkte van beide spelers bekend is, kan het niveau langzaam omhoog. De toeschouwer kan zich bovendien uitleven op de enorme hoeveelheid opties: 3D, bord kantelen, inzoomen, uitzoomen, enzovoorts. Bij Instant Chess kunnen gespeelde partijen zet voor zet worden teruggekeken in het Games Archive. Precies zo kan elke gespeelde partij na afloop worden geanalyseerd.

Instant Chess, opgericht in 2000 te Moskou, oogt het meest professioneel. Andrey Matveev, oprichter en directeur van moederbedrijf Talanto, is dan ook uitermate ambitieus met zijn schaakwebsite. Eerder bood hij schoolschaakclubs gratis extra diensten aan. Matveev zegt te geloven dat “een van de beste manieren om wereldvrede te bevorderen, simpelweg het bijeenbrengen van mensen is.” Aangezien men overal ter wereld schaakt, is dit “een taal die we allemaal spreken”. Play Chess, een Duits bedrijf, biedt haar programma dertig dagen gratis op proef aan. Buiten Europa en Amerika speelt men altijd gratis. Het aantal partijen per dag is de honderdduizend ontstegen en er is zelfs een gebruiker op Antarctica gesignaleerd.

Wat is nu de beste schaakwebsite? De besproken alternatieven zijn eigenlijk alle drie goed, duidelijk en (tijdelijk) gratis. Verder is het niet meer dan een kwestie van smaak. Instant Chess is – anders dan Matveev doet vermoeden - no nonsense. Er gaat geen tijd verloren aan instellingen en andere complicaties. Play Chess is er voor de gebruiker die waarde hecht aan een groot bestand van tegenspelers en een mooi getekend schaakbord met levensechte geluidjes. FICS is er voor wie eens iets anders wil proberen dan een standaard partijtje, of het eens wil opnemen tegen een zeer sterke schaker. Tot slot voor de romantici: de Turk is gereconstrueerd en wordt tentoongesteld in Los Angeles.

Direct schaken:

Ga online naar www.freechess.org/Login/jin/index.php.
Klik ‘Login as Guest’.
Er wordt een nieuw venster geopend en een stem spreekt een welkomstboodschap uit.
Beschikbare spelers zijn gerangschikt in een diagram op Elo-rating (sterkte van een speler) en het soort partij dat ze willen spelen (Lightning, Blitz, Standard).
Kies een opponent en de partij begint direct.
Ook weggeefschaak (suicide chess) is hier mogelijk.